Hüseyn Bayqaranın dünyagörüşündə türkçülük və azərbaycançılıq

Hüseyn Bayqaranın dünyagörüşündə türkçülük və azərbaycançılıq

No description available.

 

QEYD: Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur

 

III Yazı

 

AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun aparıcı

elmi işçisi, dosent, fəl. üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli

 

 

XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can mil­li ay­dın­la­rı əsa­sən, üç cəb­hə­də fəa­liy­yət gös­tə­rib­lər: 1) Mil­li de­mok­ra­tik (İs­lam­çı­lıq və türk­çü­lük); 2) Li­be­ral-de­mok­ra­tik;  3) So­si­al-de­mok­ra­tik. Bay­ka­ra­nın fik­rin­cə, ilk iki cə­rə­yan mil­li mü­xa­li­fə­tə aid ol­du­ğu hal­da, so­nun­cu­lar bey­nəl­mi­ləl­çi ol­muş­lar. An­caq son­ra­lar, 1910-cu il­lər­dən eti­ba­rən yer­li so­si­al-de­mok­rat­lar­dan bir ço­xu, o cüm­lə­dən M.Ə.Rə­­sul­­za­də də mil­li-de­mo­k­ra­tik cəb­hə­yə keç­miş­dir. Onun fik­rin­cə, bu üç si­ya­si-ideo­lo­ji cəb­hə ilə ya­na­şı, Qu­zey Azər­bay­ca­nın is­tiq­la­lı uğ­run­da mü­ba­ri­zə­­də maa­rif­çi-de­mok­ra­tik (rea­list və ro­man­tizm) ədə­bi cə­rə­ya­nı da mü­hüm rol oy­na­mış­dır. [1]

Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, hə­min dövr­də Azər­bay­can­da  mil­li-de­mo­k­ra­tik ide­ya­lar  bir yön­lü ol­ma­mış­dır. Bay­ka­ra ya­zır ki, bu dövr­də Ə.Ağa­oğ­lu ge­niş və də­rin, teo­re­tik şə­kil­də “is­lam mil­lət­çi­­li­yi”ni, Əli bəy Hü­seyn­za­də os­man­lı türk­çü­lü­yü­nü təb­liğ et­di­yi bir za­man­da, Ə.Top­çu­ba­şov “Ru­si­ya mü­səl­man­la­rı­nın bir­li­yi” de­vi­zi al­tın­da, da­ha çox Çar­lıq­da­kı mü­sə­man-türk, o cüm­lə­dən Azər­bay­can Türk xal­qı­nın mil­li-mə­də­ni mux­ta­riy­yə­ti üçün ça­lış­mış­dır. H.Bay­ka­ra be­lə bir doğ­ru qə­naə­tə gə­lir ki, bü­töv­lük­də hə­min dövr­də mil­li ide­ya ba­xı­mın­dan mü­ba­hi­sə­lər “av­ro­pa­laş­maq, türk­ləş­mək və is­lam­laş­maq” ət­ra­fın­da get­miş və bu mü­ba­hi­sə­lə­rin ət­ra­fın­da Azər­bay­can türk­lə­ri­nin mil­li azad­lıq hə­rə­ka­tı da­yan­mış­dır.[2]

Bu xət­tin apa­rı­cı da­şı­yı­cı­la­rı Əli bəy Hü­seyn­za­də, Əh­məd bəy Ağa­oğ­lu və Əli­mər­dan bəy Top­çu­ba­şı bir tə­rəf­dən di­ni-əx­la­qi key­fiy­yət­lə­ri, mil­li mən­­su­­biy­­yə­ti sin­fi mü­ba­ri­zə adı al­tın­da in­­kar edən mark­sist-le­nin­çi və qərb­pə­rəst if­rat tə­rəq­qi­çi­lə­rə, di­gər tə­rəf­­dən isə hər cü­rə ye­ni­ləş­mə­nin əleyh­­i­nə olan mü­ha­fi­zə­­kar­la­ra qar­şı idi­lər. Mil­li ide­o­­loq­­lar cə­miy­yə­tin hə­ya­tın­da mil­li, di­ni-əx­la­qi key­fiy­yət­lə­rin qo­ru­nub sax­la­nıl­ma­sı ilə ya­na­şı, müs­­əl­­man-türk cə­miy­yə­ti­ni ye­ni­ləş­mə­si­nin zə­ru­ri­­li­yin­­­dən də bəhs edir­di­lər.

H.Bay­ka­ra­­nın mü­la­hi­zə­lə­ri­nə gö­rə, Azər­bay­can türk­­lə­ri ara­sın­da ilk də­fə Ə.Ağa­oğ­lu is­lam­çı­lı­ğa da­ha çox üs­tün­lük ver­miş, ge­niş və də­rin, nə­zə­ri şə­kil­də “İs­lam mil­lət­çi­li­yi”ni təb­liğ et­miş­dir. Onun fik­rin­cə, 1900-1910-cu il­lər­də Ağa­­oğ­lu bir mü­səl­man zi­ya­lı­sı ki­mi əsa­sən, İs­lam­da is­la­hat­lar apar­maq­la mü­səl­man mil­lət­lə­ri­nin tə­nəz­zül­dən qur­ta­rıb tə­rəq­qi­si­nə və yük­sə­li­şi­nə ça­lış­mış­dır.[3] Bu­nun­la da “pa­nis­la­mizm”in si­ya­si­ləş­­mə­si, yə­ni “İs­lam mil­lət­çi­li­yi” nə­zə­riy­yə­si­nin ya­ran­ma­sı mil­li mə­sə­lə­nin gün­də­mə gəl­mə­si üçün tə­kan­ve­ri­ci rol oy­na­mış, hə­min ide­ya­nın əsa­sın­da si­ya­si türk­çü­lük (türk bir­li­yi) və da­ha son­ra et­nik-mil­li türk­çü­lük (Azər­bay­can türk­çü­lü­yü) tə­şək­­kül tap­mış­dır. Şüb­hə­siz, is­lam­çı­lıq­dan türk­çü­lü­yə, türk­çü­­lük­­dən Azər­bay­can türk­çü­lü­yü­nə ge­dən yol tə­ka­mül nə­ti­cə­sin­də baş ver­miş­dir .

Bay­ka­ra­ya gö­rə, Mil­li İs­tiq­lal mü­ba­ri­zə­sin­də Azər­bay­ca­nın mil­li par­ti­ya­la­rı da mü­hüm rol oy­na­yıb­lar. Onun fik­rin­cə Azər­bay­ca­nın ilk mil­li par­ti­ya­sı olan “Hüm­mət”in əsas qu­ru­cu­la­rın­dan bi­ri M.Ə.Rə­sul­za­də ol­muş­dur. H.Bay­ka­ra ya­zır ki, Azər­bay­can xal­qı­nın ta­ri­xin­də ikin­ci si­ya­si par­ti­ya da 1905-ci il­də Qaf­qaz­da er­mə­ni­lə­rin türk və mü­səl­man əha­li­si­nə qar­şı tö­rət­dik­lə­ri qır­ğın za­ma­nı Əh­məd bəy Ağa­­oğ­lu tə­rə­fin­dən ya­ra­dı­lan “Di­fai” par­ti­ya­sı­dır. Bu par­ti­ya ya­ran­dı­ğı gün­dən Azər­bay­can xal­qı üçün çox bö­yük iş­lər gör­müş­dür. Ağa­oğ­lu 1909-cu ilin əv­vəl­lə­rin­də Tür­ki­yə­yə mü­ha­ci­rət edib və “Di­fai” son­ra­lar “Mü­sa­vat”a bir­lə­şib.[4]

Bay­ka­ra­nın fik­rin­cə, Azər­bay­can xal­qı­nın si­ya­si ta­ri­xin­də yer alan üçün­cü par­ti­ya “Ru­si­ya Mü­səl­man­la­rı İt­ti­fa­qı” Par­ti­ya­sı­dır. Ona gö­rə, hə­min dövr­də bu par­ti­ya­nın li­de­ri olan  Ə.Top­çu­ba­şov Ə.Ağa­oğ­lu­dan fərq­li ola­raq li­be­ral ba­xış­la­rı ilə ta­nın­mış­dır. O, Ə.Ağa­oğ­lu­nun teo­sent­rik pa­nis­la­miz­min­dən da­ha çox, döv­rün ger­çək­lə­rin­dən çı­xış et­mə­yə ça­lış­mış­dır: “San­ki o, be­lə bir ide­ya­nın mü­vəf­fə­qiy­yət­lə ba­şa çat­ma­ya­ca­ğı­nı qa­baq­ca­dan hiss et­miş və an­la­mış­dı. Bu məq­səd­lə o, 1905-ci il in­qi­la­bı­nın gə­tir­di­yi azad­lıq ne­mət­lə­rin­dən Azər­bay­­can xal­qı üçün əlin­dən gə­lən qə­dər da­ha çox pay qo­par­maq is­tə­yir­di”.[5]

H.Bay­ka­ra he­sab edir ki, Qaf­qaz mü­səl­man­la­rı­nı “üm­mət­çi­lik”dən “mil­lət­çi­liy”ə yö­nəl­dən, on­la­rı türk­çü­lük-mil­lət­çi­lik, Azər­bay­can mil­li ide­ya­sı ət­ra­fın­da bir­ləş­di­rən və “Açıq söz” qə­ze­tin­də bu­nu təb­liğ edən isə “Mü­sa­vat”ın li­de­ri Mə­həm­məd Əmin Rə­sul­za­də ol­muş­dur: “1913-cü il­də Ro­ma­nov­lar sü­la­lə­si­nin 300 il­li­yi mü­na­si­bə­ti­lə çar tə­rə­fin­dən elan edi­lən am­nis­ti­ya si­ya­si məh­bus­la­ra da aid edi­lir­di. Bun­dan is­ti­fa­də edən M.Ə.Rə­sul­za­də Ba­kı­ya dön­dü və “Mü­sa­vat” par­ti­ya­sı­na da­xil ola­raq li­der­li­yi tez­lik­lə əli­nə al­dı. 1915-ci il­də “Açıq söz” ad­lı qə­zət çı­xar­ma­ğa baş­la­yan M.Ə.Rə­sul­za­də bu qə­zet va­si­tə­si­lə İs­tan­bul­dan gə­tir­di­yi Zi­ya Gö­kal­pın “türk­çü­lük” fi­kir­lə­ri­ni yay­ma­ğa baş­la­dı”. [6]

Əs­lin­də bu­ra­da Bay­ka­ra­nın de­mək is­tə­di­yi odur ki, Rə­sul­za­də Gö­kalp­dan bu ide­ya­la­rı da­ha də­rin şək­lin­də mə­nim­sə­miş­dir. Çün­ki türk­çü­lük ide­ya­sı Tür­ki­yə­­dən Azər­bay­ca­na ix­rac olun­ma­mış­dır. Bu ba­xım­dan əv­vəl­lər də, ha­zır­da da xal­qa bə­zən yan­lış bir fi­kir təl­­qin edi­lir ki, Azər­bay­ca­na mil­lət­çi­lik, türk­çü­lük və bu ki­mi mil­li ide­ya­lar kə­nar­dan-xa­ric­dən gə­ti­ril­miş­dir. Bu, qə­tiy­yən doğ­ru de­yil. Mil­li ide­ya­la­rın be­şi­yi Azər­bay­can xal­qı, Azər­bay­can türk­lə­ri özü ol­muş­dur. Yu­xa­rı­da apar­­dı­­ğı­mız araş­dır­ma­lar da gös­tə­rir ki, mil­li ideo­lo­gi­ya­nın baş­lı­ca qay­na­ğı Azər­bay­can türk­lə­ri­nə məx­sus mil­li mə­nə­vi də­yər­lər ol­muş­dur. Mil­li mə­nə­vi də­yər­lə­rin ide­ya­lar şək­lin­də for­ma­­laş­­­ma­sı isə bir­dən-bi­rə baş ver­mə­miş­di, o tə­ka­mül nə­ti­cə­­sin­­də, ta­ri­xi şə­rai­tə uy­ğun ola­raq or­ta­ya çıx­mış və for­ma­­laş­­mış­­dır. Bu­nu, Bay­ka­ra özü də gör­müş və bu­nu düz­gün qiy­­mət­­lən­­­di­rə­rək yaz­mış­dır: “Azər­bay­ca­na mil­liy­yət­çi­lik fik­ri­ni Əh­məd Ağa­oğ­lu Fran­sa­dan, Əli bəy Hü­seyn­za­də, Mə­həm­­məd Əmin Rə­sul­za­də İs­tan­bul­dan gə­tir­di­yi dü­şün­cə­si yan­lış və əsas­sız­dır. Şə­rai­tin ye­tiş­mə­di­yi bir za­man­da kə­nar­dan heç kim, heç bir fi­kir gə­ti­rib top­lum hə­ya­tı­na yer­ləş­di­rə bil­məz”.[7]

De­mə­li, türk­çü­lük məf­ku­rə­si bü­tün Türk öl­kə­lə­rin­­də, o cüm­lə­dən Azər­bay­can və Tür­ki­yə­də ey­ni za­man­da ya­ran­mış və in­ki­şaf et­miş­­dir. Ye­ni dövr təd­qi­qat­çı­la­rın­dan Ya­şar Qa­ra­yev, Ay­dın Ba­la­yev,[8] Ra­sim Mir­zə[9] və baş­qa­la­rı qeyd edir­lər ki, türk­çü­lük şüu­ru ön­cə çar Ru­si­ya­sı­nın türk xalq­la­rı ara­sın­da ya­ran­mış, si­ya­si türk­çü­lü­yün əsas­la­rın isə “Hə­yat” və “Fü­yu­­zat”da Azər­bay­can türk­lə­rin­dən Ə.Hü­seyn­za­də iş­lə­yib ha­zır­­la­mış­dır. Y.Qa­ra­yev ya­zır: “Azər­bay­­can­da mil­li bir ideo­lo­gi­ya sə­viy­yə­sin­də türk­çü­lü­yün ilk də­fə hə­rə­kə­tə gəl­di­yi qa­ta­rın sü­ka­nı ar­xa­sın­da ha­mı­dan əv­vəl Əli bə­yi gö­rü­rük”.[10] Tür­ki­yə təd­qi­qat­çı­la­rın­dan M.Er­tuğ­rul Düz­dağ da he­sab edir ki, Os­man­lı dö­nə­min­də türk­çü­lük cə­rə­ya­nı­­nın ya­ran­ma­sın­da “çar Ru­si­ya­sı ida­rə­sin­də­ki Türk di­yar­la­rın­dan gəl­miş fi­kir və hə­rə­kat adam­la­rı­nın tə­si­ri ol­muş­du”. [11]

1910-cu il­lər­də Tür­ki­yə­də möv­cud olan mil­li cə­rə­yan­la­rın kö­kü­nün ey­ni za­man­da, çar Ru­si­ya­sı, o cüm­lə­dən Azər­bay­can­la bağ­lı ol­ma­sı­nı vax­ti­lə M.Ə.Rə­sul­za­də, Z.Gö­kalp, Y.Ak­çu­ra­­oğ­lu, M.B.Məm­məd­za­də, Ə.Cə­fə­roğ­lu və baş­qa­la­rı da də­fə­­lər­lə qeyd et­miş­­lər. Mə­sə­lən, Y.Ak­çu­ra­­ya gö­rə, Ə.Hü­seyn­za­də mü­səl­­man türk­lə­ri ara­sın­da ilk tu­ran­­çı, ilk pan­tu­ran­çı he­sab olu­nur­du.[12] Rə­sul­za­də isə bu mə­sə­lə­ni bir qə­dər də də­qiq­ləş­di­rə­rək ya­zır­dı: “Fü­yu­zat” jur­na­lı “Türk Yur­du”nda ol­du­ğu ki­mi ay­dın, ar­dı­cıl­lıq­la ol­ma­sa da türk­çü­lük ko­nu­su­nu da­ha ön­cə işə sal­mış, hət­ta mər­hum Zi­ya bə­yin son çağ­lar­da “Türk mil­lə­tin­də­nəm, is­lam üm­mə­tin­də­nəm, qərb mə­də­niy­yə­tin­də­­nəm” ça­ğı­rı­şı ilə gös­tər­­di­yi an­la­mı Əli bəy Hü­seyn­za­də “Türk qan­lı, is­lam eti­qad­lı və fi­rəng fi­kir­li olaq” for­mu­lu ilə açıq­la­mış­dı. Azər­bay­can mət­bua­tı­nın, elə­cə son­ra­kı ədə­biy­ya­tı­­nın şü­ur­lu me­to­dik bir bi­çim­də mil­li türk ideo­lo­gi­ya­sı­nı işə sal­maq dü­şün­cə­si isə I Dün­ya sa­va­şı ön­cə­sin­də, il­lə­rin­də da­ha çox gə­liş­miş­dir”. [13] Onun fik­rin­cə, be­lə­lik­lə, bal­kan və dün­ya mü­ha­ri­bə­lə­ri döv­rü Türk mil­li ide­ya­sı­nın in­ki­şa­fın­da dö­nüş nöq­tə­si ol­muş­du. [14]

Bay­ka­ra­nın fik­rin­cə, ilk dövr­lər­də so­si­al-de­mok­rat­lar­la ey­ni cəb­hə­də ça­lış­mış Rə­sul­za­də 1911-1913-cü il­lər­də Cə­ma­ləd­din Əf­qa­ni­nin ya­zı­la­rı­nın tə­si­ri al­tın­da türk­çü­lük hə­rə­ka­tı­na qo­şul­muş və Azər­bay­can­da bu ide­ya­nın əsas ideo­lo­qu ol­muş­dur: “M.Ə.Rə­sul­za­də­­nin Azər­bay­can is­tiq­la­lı­nın ela­nın­da və Azər­bay­can döv­lə­ti­nin ya­ra­dıl­ma­sın­da xid­mət­lə­ri əvəz­siz­dir”. [15] Ta­rix­çi Ay­dın Ba­la­ye­vin də qeyd et­di­yi ki­mi, Rə­sul­­za­də XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də azər­bay­can­çı­lıq kon­sep­si­ya­sı­nın bit­kin, bü­töv sis­te­mi­ni iş­lə­yib ha­zır­la­mış və bu kon­sep­si­ya nə­ti­cə­sin­də də dün­ya­­nın si­ya­si xə­ri­tə­sin­də “Azər­bay­can” ad­lı döv­lə­tin ya­ran­ma­sı müm­kün ol­muş­dır. [16] Ba­la­ye­və gö­rə, Rə­sul­za­də­nin və “mü­sa­vat­çı­lığ”ın cid­di op­po­­nent­­­lə­rin­dən bi­ri he­sab olu­nan N.Nə­ri­ma­nov da eti­raf edə­rək bil­dir­miş­dir ki, Azər­bay­ca­nın is­tiq­lal ide­ya­sı M.Ə.Rə­sul­za­də­nin li­de­ri ol­du­ğu “Mü­sa­vat” par­ti­ya­sı ilə as­so­sia­si­ya olu­nur.[17] Y.Qa­ra­ye­vin təb­rin­cə de­sək, bu isə o de­mək­dir ki, Mə­həm­məd Əmin Ata­türk­lə ya­na­şı, Türk xalq­la­rı­nın XX əsr­də dün­ya­ya ver­di­yi iki müd­rik ərin­dən, iki türk da­hi­sin­dən bi­ri­dir: “İki türk xal­qı­nın iki xi­las­ka­rı bu ad­lar ol­du­lar. Türk adı­nı mil­lət­lə­rin və xalq­la­rın de­mok­ra­ti­ya, hü­qu­qi döv­lət və is­tiq­lal xə­ri­tə­si­nə hət­ta Ata­türk­dən də əv­vəl Rə­­sul­­­­za­də həkk et­di… Mən­cə, in­di Ata­tür­kün əsil məq­bə­rə­si heç də Tür­ki­yə­də­ki ən möh­tə­şəm daş-di­var, bə­dii abi­də komp­lek­si de­yil­dir, yox: azad, mü­nəv­vər, su­ve­ren Tür­ki­yə­nin özü­dür. Və Mə­həm­məd Əmin Rə­sul­za­də də Azər­bay­­can­da yal­nız be­lə bir möh­tə­şəm abi­də­yə, mə­nə­vi meh­ra­ba, mil­li mə­bə­də köç edə, əbə­di qa­yı­da bi­lər”.[18]

 

[1] Yenə orada, s.163-164

[2] Yenə orada, s.112, 119

[3] Yenə orada, s.112

[4] Yenə orada, s.120-121, 190

[5] Yenə orada, 1992, s.112

[6] Yenə orada, s.186

[7] Yenə orada, s.76

[8] Balayev Aydın. Məmməd Əmin Rəsulzadə (1884-1955). Bakı, 2011, s.17-18

[9] Mirzə R. Türkçülüyün babası (Əlibəy Hüseynzadənin fikir dünyası). Bakı: Elm 2000,s.33

[10] Qarayev Y. Tarix: yaxından və uzaqdan. Bakı, «Sabah», 1996, s.276

[11] Düzdağ Ertuğrul. Türkiyede islam ve irkçılık meselesi. İstanbul, «Cihad», 1976, s.18

[12] Akçura Yusif. Türkçülüyün tarixi. Bakı, Qanun, 2010, s.174, 205

[13] Rəsulzadə M.Ə. Qafqaz türkləri. Bakı, Təknur, 2012, s.48

[14] Rəsulzadə Məhəmməd Əmin. Panturanizm. Qafqaz sorunu. Bakı, “Təknur”, 2012, s.49

[15] Baykara H. Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi. Bakı, Azərnəşr, 1992, s.192

[16] Balayev Aydın. Məmməd Əmin Rəsulzadə (1884-1955). Bakı, 2011, s.8-9

[17] Balayev Aydın. Məmməd Əmin Rəsulzadə (1884-1955). Bakı, 2011, s.66

[18] Qarayev Y. Tarix: yaxından və uzaqdan. Bakı, «Sabah», 1996, s.126


MANŞET XƏBƏRLƏRİ