Azərbaycan elm və mədəniyyətində Mirzə Kazım bəy  - ARAŞDIRMA

Azərbaycan elm və mədəniyyətində Mirzə Kazım bəy  - ARAŞDIRMA

MEDİA Agentliyi “Media haqqında” qanun layihəsinin ictimai müzakirəsinin  təşkili ilə bağlı fikirlərə münasibət bildirib - AZƏRTAC – Azərbaycan  Dövlət İnformasiya Agentliyi

QEYD: Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur

İlqar MÜZƏFFƏROĞLU,
AJB-nin üzvü

Görkəmli və həmişəyaşar Azərbaycan alimi, böyük nüfuza malik şərqşünas Mirzə Kazım bəy XIX əsr ictimai-siyasi və fəlsəfi fikir tariximizdə dərin iz qoymuşdur. Bütün dünyada məşhur olan bir sıra qiymətli əsərlərin müəllifi kimi o, Rusiyadan çox-çox uzaqlarda tanınmış və şöhrət zirvəsinə ucalmışdır. XIX əsrdə Rusiyanın iri şəhərlərindən və mədəni mərkəzlərindən biri də Kazan idi.

Mirzə Kazım bəyin rus ədəbiyyatı xadimlərindən yaxından bilavasitə əlaqə saxladığı ilk şəxsiyyət L.N.Tolsoydur. Onlar 1842-ci ildə rastlaşıb tanış olmuşlar. L.N.Tolstoy Kazan universitetinə daxil olmağa hazırlaşanda Mirzə Kazım bəyin rəhbərliyi altında iki il Şərq dillərini öyrənmişdir. L.N.Tolstoyun tədqiqatçılarından biri yazır: "Lev Nikolayeviç Kazanda universitetə daxil olmaq üçün iki il yarım hazırlaşmışdırtürk  tatar dillərini ona öyrədən professor Kazım bəy yad dilləri qavramaqda şagirdinin qeyri-adi qabiliyyətinə  heyrət etmişdirTolstoy həmin dillərdən başqahəmçinin latın dilindən yaxşı imtahan vermişdir". (baxV.ŞklovskiLev TolstoyMoskva, 1963, səh. 76).

Belə bir faktı da qeyd etmək yerinə düşər ki, Mirzə Kazım bəy Kazan universitetində 1835-1836-cı tədris ilindən etibarən bir neçə il görkəmli rus yazıçısı T.İ.Melnikovun da (Andrey Peçorski) müəllimi olmuşdur. Andrey Peçorski universitetdə Şərq dillərini öyrənirdi. O, yazır: "Dərslərimizin yarısından çoxunu Şərq dilləri təşkil edirdi... Universitetin partaları arxasında biz qədim ədəbiyyat  Şərq ədəbiyyatı ilə yaxşı tanış oluruqBizim dil fakültəmizdə Kazım bəykovalevskiErdman kimi gözəl Şərq dilləriprofessorları vardı..." (BaxП.И.Мелников – Андрей Печорский, "Полное собрание сочинений, том, СПБ – Москва, 1897, стр. 61").

Mirzə Kazım bəyin böyük rus inqilabçı-demokratı A.İ.Gertsenlə şəxsən tanışlığı danılmaz faktdır. Məlumdur ki, A.İ.Gertsen Moskva universitetini bitirən kimi "təhlükəliazad fikirli gənc" hesab edilərək 1834-cü ilin iyulunda çar hökuməti tərəfindən həbs olunmuş və doqquz ay həbsxanada yatdıqdan sonra Permə sürgün olunmuşdu. Perm yolu isə Kazandan keçirdi.

Kazan cavan mütəfəkkirə dərin təsir göstərmişdi. Xüsusən də Kazan universitetində  tədris işlərinin yüksək səviyyədə təşkili onu məftun etmişdi. Sonralar "Əyalətdən məktublar"da A.İ.Gertsen təəssüratını belə ifadə etmişdi: "Əgər Kazan universiteti öz vəzifəsini təkcə Avropa elmlərini yaymaqla məhdudlaşdırmış olsaydıonun əhəmiyyəti ikinci dərəcəli olardıouzun müddət nəinki alman universitetlərinəhəmçinin bizim Moskva  Derpt kimi universitetlərimizə  çata bilməzdiİndi isə bu universitet həmin universitetlər sırasında özünə məxsus yer tuturOnun kafedralarında Şərq ədəbiyyatı geniş ölçüdə öyrədilir  çox vaxt orada asiyalılar dərs deyir".

1835-ci ildə böyük rus şairi A.S.Puşkin Rusiyanı səyahət edəndə  Kazana da gəlib çıxır. Şəhər dəhşətli faciədən yenicə qurtarmışdı – vəba xəstəliyindən çox adam ölmüşdü. Böyük şair əvvəlcə "rus elmini" vəbadan xilas etmiş görkəmli alim, Kazan universitetinin rektoru N.İ.Lobaçevskinin yanına gedir. Rektor rus dilçilik elminin Kazan cəmiyyətinin üzvlərini professorlardan Suvovtsevi, Fuksu, Pertsovu, şair Babuşkini, professor Mirzə Kazım bəyi və başqalarını Aleksandr Serqeyeviçlə tanış edir.

Məlumdur ki, A.S.Puşkin Kazan təəssüratları və Kazan faciəsi əsasında özünün "Vəba zamanı qonaqlıq" pyesini yazmışdır. Şübhə yoxdur ki, A.S.Puşkinlə görüş görkəmli azərbaycanlı aliminə dərin təsir etmişdir. Mirzə Kazım bəy məhz bundan sonra Puşkinin "Bağçasaray fontanı" poemasını Azərbaycan dilinə tərcümə etməyə başlamışdır.

Kazan universitetinin zəngin arxivində saxlanılan həmin əsərin tərcüməsi bizim tərəfimizdən tapılmışdır. (Uzun və səmərəli axtarışdan sonra).

Mirzə Kazım bəy poemanın necə yarandığını əvvəlcədən bilirmiş. Ona görə də onun adını həm Azərbaycan, həm də fransız dili variantında "Göz yaşı çeşməsi" adlandırmışdır. Puşkin məktublarından birində yazmışdır ki, "...aşiq olmuş xanın qəribə abidəsi haqqında mən əvvəllər eşitmişdimLakin Kazım bəy həmin abidəni "Göz yaşı çeşməsiadlandırmaqla iki dilə poetik şəkildə tərcümə etməsi istər-istəməz məndə fərəh  qürur hissi doğurur..." (BaxА.С.Пушкин. Полное собрание сочинений, изд. 2-е, том IV, Москва, 1957 г. стр. 202).

Bəri başdan deyək ki, arxivdə Mirzə Kazım bəy tərəfindən edilən tərcümənin yalnız 263 misrası qalmışdır ki, bu da A.S.Puşkinin əsərinin təqribən yarısıdır.

Əlyazması variantından görünür ki, tərcümə bitməmişdir, yarımçıqdır, qaralamadır. Mirzə Kazım bəy əsəri tərcümə edərkən orijinala yaxın olmağa çalışmış və fikrimizcə, buna nail olmuşdur. Bəzi misralarda müəllif "Tavridasözünü "Krım"la, "Məkkəsözünü "Kəbə" ilə əvəz etmişdir.

Mirzə Kazım bəy Puşkinin dostu, şair V.A.Jukovski ilə də yaxın olmuşdur. Jukovski 1837-ci il iyunun 21-22-də öz gündəliyində Kazanda Mirzə Kazım bəylə görüşdən aldığı xoş təəssüratı ətraflı qeyd etmişdir. (Bax: "V.A.Jukovskinin gündəliyi", SPB. 1901-ci il, səh. 390).

Dövrünün istedadlı yazıçısı İ.İ.Lajeçnikov da Mirzə Kazım haqqında ən layiqli xoş sözlər yazmışdır: "...özümə borc bilib deyirəm kimənim vaxtımda fərasətsizlərlə yanaşıtibb alimi Fuks  Lentovskitəbiətşünas  arxeoloq Eyxvaldoriyentalist Mirzə Kazım bəy  Erdman kimi elmə məhəbbətlə  səmərəli xidmət edən ləyaqətli müəllim  alimlər  var idi..." (BaxИ.И.Лажечников. Полное собрание сочинений, том XII, СПБ, 1900, стр. 324).

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, A.S.Qriboyedovun da Şərqə olan marağı hamıya bəllidir. Bu maraq, hər şeydən əvvəl Şərq dillərinin öyrənilməsi ilə əlaqədar idi. Məlumdur ki, A.S. Qriboyedov Şərq dilləri üzrə ilk dəfə Peterburqda universitet müəllimi Mirzə Cəfər Topçubaşovdan dərs almışdır. Şairin tədqiqatçılarından biri (N.A.Suxanovski) inamla yazırdı ki, 1824-cü ildə Peterburqda Qriboyedovun Şərq dilləri üzrə məşğələləri uzun çəksə də, bu məşğələlər, şübhəsiz, onun üçün çox faydalı olmalı idi, çünki Qriboyedov Mirzə Cəfərin şəxsində özünə gözəl müəllim tapmışdı. Mirzə Cəfər Topçubaşov alimliklə bərabər həm də, istedadlı şair-publisist idi.

Bəzi tədqiqatçıların müsbət rəyinə baxmayaraq Mirzə Kazım bəylə Qriboyedovun şəxsi tanışlığını isbata yetirən arxivlərdə dəlil-sübutlara rast gəlmədik. Ancaq əldə etdiyimiz başqa sənədlər deməyə əsas verir ki, qiyabi də olsa, Mirzə Kazım bəy böyük rus şairinin yaradıcılığına böyük önəm vermişdir. "Русское слово" jurnalının 1859-cu il 4-cü və 5-ci nömrələrində A.S.Qriboyedovun gündəlikləri: "Qriboyedovun qaralama dəftəri" başlığı altında dərc olunmuşdur. Maraqlıdır ki, bu gündəliyin şərhi Mirzə Kazım bəyə məxsusdur. Aşağıda gündəlikdən bəzi parçaları misal gətirməyi zəruri hesab edirik: A.S.Qriboyedovun gündəliyindən: - "İyulun 11. Şahın ordugahınıonun saray adamlarını görürükGəlirik geriçadırlarımızı qururuqAxşamdırancaq ay görünmürbayram yoxdur" (4- nömrəsəh. 43).

Mirzə Kazım bəyin şərhi: Ay bayramın başlanması üçün dəqiq vaxtın yeganə göstəricisidir kiqanuna görə bayram təzə ayın doğulması ilə qeyd olunurBayramın başlanğıcı üçün dindarlar ayı haradasa görməlidirlərbunsuz bütün astronomlar yekdilliklənecə deyərlərayın "doğulduğunutəsdiq etsələr bayram başlanmaz" (4- nömrəsəh. 73).

A.S.Qriboyedovun gündəliyindən: "26 iyunTezdən dururuqBayırda dəhşətli isti varİran dövləti ilə Rusiyanın döyüşünün Gəncə ətrafında şair Nizaminin məqbərəsi yaxınlığında olması barədə Abbasqulunun məlumatı". (5-ci nömrəsəh. 41).

Mirzə Kazım bəyin şərhi: "Nizami Gəncəvi Şərq ədəbiyyatının ilk ləyaqətli nümayəndələrindən biridirƏsl-nəcabəti GəncədəndirÖzünün qabiliyyət  bacarığı ilə  Səlcuqların birinci sülaləsinin sarayında şairlər arasında tezliklə birincilik qazanmışdırErkən yaşlarından yaradıcılıq aləminə qədəm qoyan şair bir-birinin ardınca çoxlu yaddaqalan əsərlər yaratmışdıronun zövqüilhamı  şeiriyyəti nümunəvi sayıla bilər" (5-ci nömrəsəh. 112).

Mirzə Kazım bəyin tanışları içərisində ən parlaq  simalardan biri də böyük rus inqilabçı-demokratı N.Q.Çernışevski olmuşdur. Şübhə yoxdur ki, bu iki şəxsiyyət arasında dostluq ilk növbədə inqilabçı-demokrat yazıçının Şərqi və Şərq dillərini yaxından öyrənmək səyi ilə əlaqədardır. Hələ 1844-cü il fevralın 3-də dostu A.F.Rayevə yazdığı məktublardan birində Nikolay Qavriloviç qeyd edir ki, "...bütün bunlara baxmayaraqəgər siz məndən öz arzumu bildirməyi istəsənizdeməliyəm kimən böyük sevinclə məhz Şərq dilləri fakültəsində elmə dərindən yiyələnmək üçün onun arxasınca (Mirzə Kazım bəyin – M.İ.) Peterburqa gedərdim". 

Universitetə daxil olana qədər N.Q.Çernışevski Şərq dillərini müəyyən qədər öyrənmişdi. O, 1844-cü ildə seminariyada oxuyarkən ərəb və fars dillərini öyrənmək üçün müstəqil çalışmışdı. Həmin illərə aid dəftərlərində bir sıra tərcümələri vardır. Bunlardan Müdrik Loğman (ərəb yazıçısıdır) "Ahu", "Şir  tülkü", "Şir  öküz" təmsillərini göstərmək olar. Harun-əl-Rəşidin xəlifəliyi haqqında povestin əvvəli və çoxlu ərəb zərbi məsələlərindən məsələn: işsiz alim susuz buluda bənzər, ən pis adam odur ki, elmə səmərə verilir, axmağın ürəyi ağzındadır, aqilin dili ürəyində və s. gəlib bizə çatmışdır.

N.Q.Çernışevskinin tədqiqatçılarından olan Yevgeniy Lyateki böyük mütəfəkkirin Şərqə marağını belə xarakterizə edir: "...özünün üç illik məşğələləri zamanı Şərqin müdrikliyi ilə ünsiyyətə Çernışevski az vaxt sərf etməmişdir.  Nəzərə almaq lazımdır kionun əlinin altında zəruri olan hər cür vəsait olmamışdırodəftərləri lüğət  qrammatik qaydalarla yazıb doldurmuşduryeri gəlmişkən deyək kiQ.S.Sablukovun tatar qrammatikası özünün hədsiz misal  sitatları ilə birlikdə köçürülmüşdür".

Bütün bunlara görə də N.Q.Çernışevski Peterburqa gələn kimi Mirzə Kazım bəylə yaxınlaşmışdı. 1850-ci il aprelin 15-də Nikolay Qavriloviç gündəliyində yazır: "Nikitinkanın (yazıçının oğludurimtahanı çox pis keçirdiKazım bəylə birlikdə ora (Peterburqaköçdük  onunla xeyli söhbətimiz olduuzun-uzadı danışdıq".

Bizə elə gəlir ki, Mirzə Kazım bəyin dövrünə görə populyar olan "Sovremennik" jurnalı ilə əməkdaşlığı məsələsindən danışmasaq qəbahət olar.

Çünki bu jurnalın nəşri böyük rus yazıçıları və mütəfəkkirlərindən Saltıkov-Şedrin, L.N.Tolstoy İ.A.Qonçarov, N.Q.Çernışevski, N.A.Dobrolyubov, N.A.Nekrasov və başqalarının adı ilə üzvi surətdə bağlıdır. 1852-1853-cü illərdə "Sovremennik"də Mirzə Kazım bəyin dörd məqaləsi çap olunmuşdur. Xüsusən Çin haqqında yazdığı iki məqaləsində müəllif nəcib və orijinal məsələlər qaldırmışdır. Xarakterik cəhətdir ki, Çin haqqında məqalələr seriyasının əvvəlinci iki yazıçı Mirzə Kazım bəyə, üçüncüsü isə N.Q.Çernışevskiyə məxsusdur.

Mirzə Kazım bəyin 1852-ci ildə "Современник"də dərc olunmuş "Jurnalın redaktoruna məktub" məqaləsi diqqət çəkəndir. Şərq alimi bu yazısında bir sıra zəruri məsələlərə toxunmuş və ədəbi tənqidin təmizliyi və səmimiliyini müdafiə etmişdir. Mirzə Kazım bəy yazır: "Alimlərin buraxdığı səhvlər onların həmkarları tərəfindən düzəldilirBuhəqiqi maarifpərvərin gözündə  birinci tərəfin özünü öyməsinə  kidigər tərəfin inciməsinə səbəb olmalıdır".

Mirzə Kazım bəy əlbəttə ki, tənqidin peşəkar hazırlığına xüsusi fikir verirdi. O, yazır: "...Tanış olmadığın əsərə tənqidi məqalə yazmaq bilmədiyi dilin qrammatikasını yazmaq kimi bir şeydir... Oxucu kütləsi üçün çox şey demək olarancaq bu çox şeydə elm üçüntənqid üçün heç bir şey  olmaya bilər". Xatırlatmaq yerinə düşər ki, bir çox xarici və rus elmi cəmiyyətlərinin fəxri üzvü, Şərq dilləri üzrə fəxri doktor, elm üzrə üç dəfə Demidov mükafatına layiq görülmüş, əsərləri müxtəlif ölkələrin kitab fonduna daxil olub sevilə-sevilə oxunan, nəhayətdə müsəlman hüququnun Rusiyada ilk tədqiqatçısı, Azərbaycan dilinin ilk elmi qrammatikasının yaradıcısı Kazım bəy Mirzə Məhəmməd Əli Hacı Qasım oğlu 22.06.1802-ci ildə Güney Azərbaycanın Rəşt şəhərində anadan olmuş və 68 yaşında (1870-ci ildə) ürək çatışmamazlığından Peterburqda dünyasını dəyişmişdir. Allah rəhmət eləsin!


MANŞET XƏBƏRLƏRİ